ABD ile İran arasında yürürlüğe giren yeni mutabakat, daha ilk günlerinde ciddi bir yorum krizini beraberinde getirdi. Anlaşmanın özellikle altıncı maddesi, taraflar arasında ekonomik beklentiler ve siyasi yorumlar açısından derin bir ayrışmaya yol açtı. İran, bu maddenin ülkeye yüz milyarlarca dolarlık yatırım ve ekonomik kaynak sağlayacağını savunurken, ABD yönetimi metinde herhangi bir doğrudan mali taahhüt bulunmadığını belirterek bu iddiaları reddediyor.
Diplomatik kaynaklara göre mutabakatın en tartışmalı bölümü olan altıncı madde; ekonomik yeniden yapılanma, kalkınma ve yatırım başlıklarını içeriyor. Ancak maddenin farklı şekillerde yorumlanabilecek şekilde kaleme alınması, henüz teknik müzakereler başlamadan bile anlaşmanın geleceğine dair soru işaretleri oluşturdu.
İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, devlet televizyonuna yaptığı açıklamada söz konusu maddenin İran’a yaklaşık 300 milyar dolarlık bir ekonomik katkı sağlayacağını ileri sürdü. Kalibaf’a göre bu kaynakların bir bölümü savaş ve yaptırımlar nedeniyle zarar gören altyapının yeniden inşasında kullanılacak, geri kalanı ise kalkınma projelerine yönlendirilecek. İran basınında da bu yorum, mutabakatın en önemli ekonomik kazanımlarından biri olarak öne çıkarılıyor.
Ancak Washington cephesi bu değerlendirmeyi kesin bir dille reddediyor. ABD yönetimine yakın kaynaklar, anlaşmada İran’ın dondurulmuş varlıklarının otomatik olarak serbest bırakılmasını ya da doğrudan finansal transferi içeren bir hüküm bulunmadığını vurguluyor. Amerikan tarafı, sürecin “performans karşılığında ilerleme” ilkesine dayandığını ve İran’ın yükümlülüklerini yerine getirmeden herhangi bir ekonomik açılımın devreye girmeyeceğini savunuyor.
ABD Başkanı Donald Trump da son açıklamalarında İran’a yüz milyarlarca dolarlık kaynak aktarılacağı iddialarını “gerçeği yansıtmayan haberler” olarak nitelendirdi. Trump’a göre mutabakat, ABD’nin stratejik çıkarlarını koruyan ve İran’ın nükleer faaliyetlerini kontrol altında tutmayı amaçlayan bir çerçeve niteliğinde.
Washington merkezli bazı düşünce kuruluşları da benzer bir değerlendirme yaparak, altıncı maddenin bağlayıcı bir finansman mekanizması içermediğini, daha çok ileride geliştirilebilecek ekonomik iş birliği için siyasi bir zemin sunduğunu ifade ediyor.
Avrupalı diplomatik çevrelerde ise tartışmanın yalnızca ekonomik boyuta indirgenemeyeceği görüşü hakim. Uzmanlara göre asıl sorun, tarafların aynı metni farklı siyasi hedeflerle kamuoyuna sunması. İran’ın iç kamuoyuna ekonomik kazanım mesajı vermeye çalıştığı, ABD’nin ise herhangi bir mali taviz vermediğini göstermek istediği belirtiliyor.
Bazı Avrupalı analistler, geçmiş nükleer müzakerelerde de benzer yorum farklılıklarının krizlere yol açtığını hatırlatarak, teknik detaylar netleşmeden yapılan siyasi açıklamaların ilerleyen süreçte yeni anlaşmazlıklar doğurabileceği uyarısında bulunuyor.
Anlaşmanın en hassas başlıklarından biri ise dondurulmuş İran varlıkları olmaya devam ediyor. Yıllardır yaptırımlar nedeniyle farklı ülkelerde bloke edilen bu kaynakların nasıl ve ne zaman serbest bırakılacağı belirsizliğini koruyor. İran bu varlıkların ekonomiye kazandırılmasını beklerken, ABD bunun otomatik bir süreç olmayacağını açıkça ifade ediyor.
Analistlere göre altıncı madde etrafında ortaya çıkan bu ilk kriz, mutabakatın geleceği açısından kritik bir uyarı niteliği taşıyor. Henüz teknik müzakereler başlamadan yaşanan bu ayrışma, ilerleyen süreçte yaptırımların kaldırılması, nükleer faaliyetlerin sınırlandırılması ve güvenlik düzenlemeleri gibi daha karmaşık başlıklarda da benzer gerilimlerin yaşanabileceğine işaret ediyor.
Şimdilik iki taraf da anlaşmanın sürdürüleceğine dair olumlu mesajlar vermeyi sürdürüyor. Ancak kamuoyuna yansıyan farklı yorumlar, aynı metnin iki başkentte tamamen farklı okunduğu gerçeğini ortaya koyuyor.
