İSTİKLÂL MARŞI: BİR MİLLETİN İMANI, ONURU VE HÜRRİYET YEMİNİ
Bazı eserler okunur, bazıları insanın içine yerleşir. İstiklâl Marşı, bir milletin yüreğinde yaşattığı; her okuyuşunda geçmişini hatırladığı, bugününü sorguladığı ve geleceğine söz verdiği büyük bir emanettir.
BİR MİLLETİN EN ZOR ZAMANINDA DOĞAN SES
İstiklâl Marşı’nın hangi duygularla yazıldığını anlayabilmek için önce onun doğduğu günlerin kapısını aralamak gerekir. Bugünün güvenli odalarından, aydınlık sokaklarından, alıştığımız hayatın içinden bakarak o günleri bütünüyle hissetmek kolay değildir. Çünkü o günlerde insanlar yalnızca geçimlerini, evlerini, işlerini düşünmüyorlardı. Ertesi sabah üzerinde yaşayacakları hür bir vatanlarının bulunup bulunmayacağını da düşünüyorlardı.
Bir millet, kendi toprağında kendi geleceğine sahip çıkabilmek için ölümle yüz yüzeydi.
Uzun savaşların yorgunluğunu taşıyan Anadolu’da nice evin kapısı artık bir daha açılmayacak bir insanı bekliyordu. Nice anne, oğlunun yüzünü son görüşünü hatırlıyor; nice çocuk, babasının sesini unutmamak için hafızasına tutunuyordu. Ekmek azdı, imkân sınırlıydı, acı büyüktü. Fakat bütün bu yoksunlukların ortasında insanları birbirine bağlayan bir irade vardı: Bu topraklarda başı dik yaşamak.
Mehmet Âkif Ersoy, İstiklâl Marşı’nı böyle bir zamanın içinde kaleme aldı. Millî Mücadele devam ediyordu; büyük zafer henüz kazanılmamıştı. Dolayısıyla onun mısralarında duyduğumuz güven, gerçekleşmiş bir zaferi sonradan övmenin rahatlığı değildir. Sonucu henüz belli olmayan bir mücadelenin ortasında, millete kendi gücünü ve vazgeçemeyeceği değerleri hatırlatan bir inançtır.
Bu ayrım, marşın derinliğini anlamak bakımından çok önemlidir.
Zafer kazanıldıktan sonra sevinmek kolaydır. Asıl büyük yürek, karanlığın içinde sabahı görebilmektir. Âkif’in yaptığı, henüz ufukta bütün açıklığıyla görünmeyen o sabahı milletinin kalbine taşımaktır. İnsanların acısını küçümsemeden, tehlikeyi inkâr etmeden, yoksulluğu örtmeden onlara ayağa kalkacak bir söz söylemektir.
Millî marş için açılan yarışmaya 724 şiir gönderilmişti. Mehmet Âkif, para ödülü sebebiyle başlangıçta yarışmaya katılmadı. Maarif Vekili Hamdullah Suphi’nin girişimleri ve Hasan Basri Çantay’ın aracılığıyla şiiri yazmaya razı oldu. Ankara’daki Taceddin Dergâhı’nda kaleme aldığı eser, 17 Şubat 1921’de yayımlandı; 12 Mart 1921’de Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından millî marş olarak kabul edildi.
Bu tarihleri bilmek gereklidir. Fakat o tarihlerin arkasındaki insanı hissetmek de gerekir.
Bir masanın başında oturan şairi düşünelim. Dışarıda bir milletin geleceği için verilen mücadele sürmektedir. Yazacağı her kelimenin, cephedeki askerin yorgunluğuna, evindeki annenin bekleyişine, yetim kalmış çocuğun sessizliğine değmesi gerekmektedir. Güzel bir şiir yazmak tek başına yeterli değildir. Söylenen sözün, yaşanan fedakârlığın ağırlığını taşıması gerekir.
İstiklâl Marşı’nın büyüklüğü biraz da buradadır: Onun kelimeleri, milletin acısının karşısında mahcup olmayacak kadar samimidir.
KORKUNUN İÇİNDEN YÜKSELEN CESARET
Marşın ilk sözü, insan ruhunun en savunmasız yerine dokunur:
“Korkma!”
Bu kelimenin derinliğini duyabilmek için korkunun ne olduğunu bilmek gerekir. Evladını kaybetmekten korkan bir annenin yüreğini, toprağından sürülmekten korkan bir ailenin çaresizliğini, esaret altında yaşamaktan korkan bir milletin sızısını düşünmek gerekir.
Âkif, milletine korkmamasını söylerken onun yaşadığı tehlikeyi hafife almaz. Tam tersine, tehlikenin büyüklüğünü bildiği için bu sözü söyler. Çünkü insan bazen en çok, kendi gücünü unuttuğunda yenilir. Elinde kalanları göremediğinde, bütün kapıların kapandığını düşündüğünde, henüz mücadele edebilecekken içinden vazgeçtiğinde yenilir.
Marşın başlangıcı, işte o içten vazgeçişin önüne dikilir.
Sanki yaralı bir insanın omzuna elini koyar. Sanki başını önüne eğmiş bir gence yüzünü kaldırmasını söyler. Sanki cepheye oğlunu göndermiş bir anneye, onun fedakârlığının sahipsiz kalmayacağını hatırlatır.
Bu cesaretin içinde acıyı hissetmemek yoktur. Acıya rağmen yürümek vardır.
İstiklâl Marşı’nın gururu da buradan doğar. Başkalarının karşısında gösteriş yapmak isteyen bir gurur değildir bu. Kendi varlığını, inancını, haysiyetini korumaya çalışan insanın vakarıdır. Yoksul olabiliriz, yorulabiliriz, yaralanabiliriz; fakat insan olarak taşıdığımız değerden ve millet olarak yaşama hakkımızdan vazgeçmeyiz diyen bir onurdur.
Bu yüzden marşın sesi yüksek olduğu kadar derindir. Onu yalnızca yüksek sesle söylemek yetmez. İçindeki direnci duymak gerekir.
Bir insanın her şeyini kaybettiğini düşündüğü anda hâlâ doğrulabilmesi nasıl büyük bir ruh kuvvetiyse, bir milletin en zor zamanında bağımsızlığına inanması da öyle büyük bir ruh kuvvetidir. Âkif, o kuvveti kelimelere dönüştürür. Ümitsizliğin insanın içine yerleşmesine izin vermez.
Bugün marşı okurken de bu ilk çağrının bize söyleyeceği çok şey vardır. Çalışmaktan, doğruyu savunmaktan, zorluklar karşısında sorumluluk almaktan kaçmamak; umudu başkasından beklemek yerine ona emek vermek…
Çünkü cesaret, yalnızca savaş meydanında gerekli değildir. Bir toplumun vicdanını, adaletini ve geleceğini koruyabilmesi için de cesaret gerekir.
BAYRAĞIN İÇİNDE YAŞAYAN HATIRA
İstiklâl Marşı’nda bayrak, milletin varlığını görünür kılan en güçlü sembollerden biridir. Gökyüzünde dalgalanan o al renk, insanın zihninde bir anda sayısız hatırayı uyandırır.
Bir okul bahçesinde sabahın serinliğini…
Bir askerin omzunda taşıdığı sorumluluğu…
Uzak bir ülkede memleket hasretiyle yaşayan bir insanın gözlerindeki sevinci…
Bir şehidin ardından sessizce birbirine sarılan aileyi…
Bayrak, bütün bu duyguları aynı yerde buluşturur.
Onun karşısında duyduğumuz saygı, kumaşın maddesine yönelmez. O kumaşın temsil ettiği bağımsızlığa, fedakârlığa ve ortak hayata yönelir. Bir milletin kendi yurdunda kendi iradesiyle yaşayabilmesini düşünürüz. Başkasının buyruğuna bırakılmamış bir geleceği düşünürüz. Çocuklarımızın, kimliklerinden utanmadan ve haysiyetlerinden vazgeçmeden büyümesini düşünürüz.
Âkif’in bayrağa seslenişinde bu sebeple hem büyük bir yakınlık hem de derin bir hassasiyet vardır. Bayrakla konuşur gibi yazması, onun milletin gönlündeki yerini hissettirir. İnsan, sevdiği birinin yüzündeki kederden nasıl incinirse, şair de hilalin mahzun görünmesine öyle dayanamaz.
Buradaki duygu, ortak kader duygusudur.
Bayrağın dalgalanışıyla bir evin ocağının yanışı arasında kurulan bağ da çok anlamlıdır. Çünkü ülke dediğimiz büyük bütün, tek tek evlerden, ailelerden, insanlardan meydana gelir. Bir milletin hayatı, yalnızca haritada çizilmiş sınırlarla sürmez. Evlerinde umut yaşayan, çocuklarını büyüten, birbirine sahip çıkan insanlarla sürer.
Ocağın sönmemesi; hayatın, neslin ve direncin devam etmesidir.
Bu nedenle bayrağı sevmek, onun altında yaşayan insanlara karşı da sorumluluk duymayı gerektirir. Bir çocuğun eğitimine, bir yaşlının yalnızlığına, bir emekçinin hakkına kayıtsız kalırken vatan sevgimizin eksiksiz olduğunu düşünemeyiz. Bayrağın temsil ettiği ortak hayatı güçlendirmek, insanın insana karşı görevleriyle başlar.
Birbirimizi incitmemeyi öğrenmek de bu sevginin içindedir.
Çünkü aynı bayrağın altında yaşamak, birbirimizin acısına yabancı kalmamayı gerektirir. Sevinçte yan yana gelmek kadar, felaket gününde birbirinin elini tutabilmektir. Farklı düşüncelerimizin arasında ortak yurdumuzu ve ortak haysiyetimizi koruyabilmektir.
Bayrağa bakarken duyduğumuz gurur, davranışlarımıza da bir ölçü kazandırmalıdır.
VATAN: TOPRAĞIN HAFIZASI, İNSANIN EMANETİ
İstiklâl Marşı’nın en sarsıcı taraflarından biri, insanı bastığı toprağın anlamı üzerinde düşünmeye çağırmasıdır.
Her gün yürüdüğümüz yolları düşünelim. İşimize giderken geçtiğimiz sokağı, çocukluğumuzun avlusunu, köyümüzdeki tarlayı, bir dağın yamacındaki mezarlığı… Hayatın telaşı içinde bunların çoğuna alışırız. O kadar alışırız ki sahip olduklarımızın nasıl bir bedelle bize ulaştığını unutabiliriz.
Âkif, bu alışkanlığı sarsar.
Toprağın yalnızca görünen yüzüne bakmamızı yeterli bulmaz. O toprağın altında yatanları, orada yaşanmış ayrılıkları, korunmuş hayatları, yarım kalmış ömürleri hatırlatır. Böylece vatan, günlük hayatımızın sıradan zemini olmaktan çıkar; bize emanet edilmiş bir tarih hâline gelir.
Bir annenin evladına son kez sarıldığı yerdir vatan.
Bir babanın geri dönmeyi umarak ayrıldığı kapıdır.
Bir askerin, kendisinden sonra yaşayacak insanların yüzünü hiç görmeden onlar için canını ortaya koyduğu topraktır.
Bu düşüncenin insanın yüreğinde oluşturduğu ağırlık kolay taşınmaz. Çünkü şehitleri hatırlamak, yalnızca geçmişe üzülmek değildir. Kendi hayatımıza da dönüp bakmaktır. Bize bırakılan emanete nasıl davrandığımızı sormaktır.
Onların koruduğu ülkede biz neyi büyütüyoruz?
Bilgiyi mi, cehaleti mi? Adaleti mi, haksızlığı mı? Dayanışmayı mı, birbirimizi tüketen kırgınlıkları mı?
Marşın hassasiyeti bu soruları da taşır. Vatan uğruna verilen canları anmak, yaşayan insanların hakkını gözetme sorumluluğunu hafifletmez; daha da ağırlaştırır.
Şehitlik düşüncesinde insanı derinden etkileyen büyük bir fedakârlık vardır: Kendi ömrünün tamamlanmasından vazgeçerek başkalarının hayatına imkân vermek. Henüz doğmamış çocukların güvenliğini düşünmek. Kendi evine dönememe ihtimalini göze alarak başka evlerin kapısını korumak.
Böylesi bir fedakârlığın karşısında insanın sesi ister istemez alçalır.
Çünkü bazı hakikatler karşısında en doğru duygu, sessiz bir minnettarlıktır.
Vatan sevgisinin içinde bu minnettarlık yaşamalıdır. Fakat onunla birlikte bir çalışma ahlakı da bulunmalıdır. Toprağı korumak kadar onu bereketlendirmek; ülkeyi savunmak kadar onu bilgiyle, sanatla, üretimle ve adaletle güçlendirmek gerekir.
Bir öğretmenin iyi yetiştirdiği öğrenci, bir çiftçinin emek verdiği tarla, bir bilim insanının sabırla sürdürdüğü çalışma, bir sanatçının milletin hafızasını koruyan eseri… Bunların her biri, emanete sahip çıkmanın hayat içindeki karşılıklarıdır.
İNANÇ, DUA VE MARŞIN MANEVİ DERİNLİĞİ
İstiklâl Marşı’nın ruhaniyetini anlamak için onun içindeki dua sesini duymak gerekir.
Şiirdeki iman, mücadele eden insanın kalbine dayanma gücü verir. Maddi imkânlar daraldığında insanın iç dünyasının nasıl büyük bir kuvvete dönüşebildiğini gösterir. Ezan, mabet, şehadet ve Allah’a yöneliş; marşın anlamını kuran temel unsurlardandır.
Fakat bu maneviyatı yalnızca coşkulu kelimeler üzerinden anlamak eksik kalır. Burada, insanın bütün samimiyetiyle korunmasını istediği bir hayat vardır.
İnsan, annesinden öğrendiği duaların kendi evladının dilinde de yaşamasını ister. Bayram sabahlarının, mezar başında edilen duaların, mahalleden yükselen ezanın ve nesilden nesle aktarılan inanç dünyasının kesintiye uğramamasını ister.
Bu, insanın manevi yurdunu kaybetmek istememesidir.
Ev dediğimiz yerin yalnızca duvarlardan oluşmaması gibi, vatan da yalnızca coğrafyadan oluşmaz. İçinde anlam bulduğumuz hatıralarımız, değerlerimiz, dilimiz ve ibadetlerimiz vardır. Âkif’in duasında bütün bu dünyanın korunması arzusu duyulur.
Marşın manevi gücü, insanı sorumluluktan uzaklaştıran bir bekleyişe çağırmaz. İnançla beraber mücadele vardır; teslimiyetle beraber gayret vardır. İnsan elinden geleni yapar, fedakârlığını gösterir, iradesini ortaya koyar ve Allah’tan yardım diler.
Bu bakımdan şiirin ruhunda derin bir ahlaki ciddiyet bulunur.
İman, insanın yalnızca zor gününde sığındığı bir söz olarak kalmamalıdır. Davranışlarına da yansımalıdır. Kul hakkını gözetmekte, verdiği sözü tutmakta, mazluma merhamet göstermekte ve güçsüzü ezmemekte kendini göstermelidir. Marşın inanç dünyasını bugün hayatımıza taşımak üzerine düşündüğümüzde, bu ahlaki sorumluluklar da önümüzde belirir.
Ezanın devamını istemekle, o ezanı işiten insanların huzurunu önemsemek birbirini tamamlar.
Mabedi korumakla, onun kapısından içeri giren insanın onurunu korumak birbirinden koparılamaz.
Şiirin son bölümlerinde hissedilen manevi yükseliş ise fedakârlığın boşa gitmeyeceği inancıyla ilgilidir. Şair, vatanın hür kalmasını, inanç hayatının sürmesini ve verilen canların anlamını bulmasını ister. Dileğinin merkezinde kişisel bir kazanç bulunmaz. Milletinin bağımsız yaşayacağı bir gelecek vardır.
Bu yüzden İstiklâl Marşı’nın duası insanı derinden sarsar. Orada kendi rahatını isteyen bir ses duymayız. Kendisinden sonra yaşayacakların hürriyetini isteyen bir yürek duyarız.
HÜRRİYETİN GURURU, HAKKIN VE ONURUN DİLİ
İstiklâl Marşı’nın bütününe yayılan en güçlü düşüncelerden biri, bağımsızlığın milletin vazgeçilmez hakkı olmasıdır.
Bu düşüncenin merkezinde insanın ve milletin haysiyeti bulunur. Kendi hayatı üzerinde söz sahibi olmak, kendi geleceğini kurabilmek, başka bir iradenin esareti altında yaşamamak… Şiirin onuru, bu hakka gösterilen bağlılıktan doğar.
Burada bağımsızlık, bir başkasının bağışlayacağı lütuf olarak görülmez. Uğrunda mücadele edilen, bedeli göze alınan bir varoluş hakkıdır.
Bu sebeple marşın gururu sağlamdır. Dayanağı gösteriş değildir; fedakârlıktır. İnsanın kendisini olduğundan büyük göstermesine ihtiyaç duymaz. Çünkü en zor şartlarda neyi korumaya çalıştığını bilmektedir.
Şiirdeki sert ve meydan okuyan ses de bu bağlamda anlaşılmalıdır. İşgalin şiddeti karşısında insanlık onurunu savunan bir sestir bu. Medeniyet adına konuşulurken insanların yaşama hakkının çiğnenmesine yöneltilmiş bir itirazdır. Âkif’in öfkesi, ahlaki iddialarla fiilî zulüm arasındaki uçurumu görünür kılar.
Bu itirazı anlamak için marşı doğduğu tarihî şartlardan koparmamak gerekir. Söz konusu olan, yurdunu savunan bir milletin kendisine yönelen saldırı karşısındaki direnişidir.
O direnişin bugüne bıraktığı sorumluluk da büyüktür.
Bağımsızlığın değerini bilen bir toplum, kendi insanının onurunu da önemsemelidir. Adalete güvenin zedelendiği, emeğin değersiz görüldüğü, insanların birbirini kolayca incittiği bir hayatta ortak gururumuz da yara alır. Dolayısıyla marşı anlamak, onun yüksek duygusunu gündelik hayatın ahlakına taşıyabilmeyi gerektirir.
Vatanı sevmek bazen büyük bir fedakârlıkla, bazen kimsenin görmediği küçük bir doğrulukla belli olur.
Görevini dürüstçe yapmakla…
Kendisine emanet edileni korumakla…
Bir insanın hakkını, kendi çıkarı uğruna çiğnememekle…
Çocuğuna yalnızca başarılı olmayı değil, vicdanlı olmayı da öğretmekle…
Böylece millî onur, yalnızca geçmişten devralınan bir hatıra olarak kalmaz. Her gün yeniden hak etmeye çalıştığımız bir sorumluluğa dönüşür.
BİR ŞAİRİN AHLAKI, BİR MİLLETİN EMANETİ
Mehmet Âkif’in İstiklâl Marşı karşısındaki tavrı, eserin anlamını daha da derinleştirir. Kendisine verilen 500 liralık ödülü, yoksul kadın ve çocuklara iş öğreten Darülmesai’ye bağışlaması, bu tavrın somut örneklerinden biridir.
Bu davranışın kıymeti, söz ile hayat arasındaki bağı göstermesidir.
Milletinin fedakârlığını anlatan insan, kendi davranışında da bir fedakârlık ortaya koymaktadır. Yazdığı duygunun dışında durmamaktadır. Böylece şiirin samimiyeti, şairin ahlakıyla birleşir.
Bugün İstiklâl Marşı karşısında duyduğumuz heyecanın içinde bu samimiyetin de payı vardır. Onun kelimelerinde çıkar hesabının soğukluğunu hissetmeyiz. Büyük bir acının içinden yükselen temiz bir niyet hissederiz.
Âkif’in eserini “Kahraman Ordumuza” ithafıyla yayımlaması da sözün kime yöneldiğini açıkça gösterir. Şairin bakışı, mücadeleyi omuzlayan insanlardadır.
O insanları isim isim tanımayabiliriz. Çoğunun yüzünü gösteren bir fotoğrafı bile görmemiş olabiliriz. Fakat onların mücadelesinin sonucu içinde yaşıyoruz. Her sabah açılan okul kapısında, kendi dilimizle kurduğumuz cümlelerde, özgürce kurabildiğimiz gelecek hayallerinde onların payı vardır.
İşte marş okunurken boğazımıza yerleşen düğümün sebeplerinden biri budur.
Tanımadığımız insanlara karşı duyduğumuz büyük borcu hissederiz.
Bir başka sebebi de aynı anda birbirimize yaklaşmamızdır. Yaşlarımız, mesleklerimiz, hayat hikâyelerimiz farklı olabilir. Fakat marşın karşısında ortak bir hatıranın içinde buluşuruz. Bir süreliğine gündelik telaşımızın dışına çıkar, kendimizden daha büyük bir geçmişi ve sorumluluğu düşünürüz.
Bu hassasiyet, çocuklara da yalnızca emirlerle aktarılamaz. Onlara marşı saygıyla söylemeyi öğretirken anlamını da anlatmak gerekir. Kelimelerin arkasındaki insanları tanıtmak gerekir. Vatanın hangi fedakârlıklarla korunduğunu, bağımsızlığın neden kıymetli olduğunu, barış içinde yaşamanın nasıl büyük bir nimet olduğunu hissettirmek gerekir.
Çocuk, anlamını öğrendiği değere daha bilinçli bağlanır.
Marşı söylerken duruşunun neden değiştiğini, neden seslerin birleştiğini, neden bazı büyüklerin gözlerinin dolduğunu anlayabilmelidir.
HER OKUYUŞTA YENİDEN VERİLEN SÖZ
İstiklâl Marşı’nı derinden hissettiğimizde, onun geçmişle bugün arasında kurduğu bağı da duyarız.
Bir yanımızla cepheye gidenlerin ardında bıraktığı evlere bakarız. Bir yanımızla bugün okuluna giden çocukları görürüz. Geçmişte korunmuş olan hayatla gelecekte korumamız gereken hayat, aynı duygunun içinde birleşir.
Bu sebeple marşın her okuyuşunda bir söz verme hâli vardır.
Unutmayacağımıza…
Emaneti küçümsemeyeceğimize…
Hürriyetin kıymetini bileceğimize…
Birbirimize ve ülkemize karşı görevlerimizi ciddiye alacağımıza dair bir söz…
Bu sözü yalnızca sesimizle vermek kolaydır. Hayatımızla yerine getirmek ise emek ister. Sabır, dürüstlük, bilgi ve vicdan ister. Bazen kendi rahatımızdan vazgeçmeyi, bazen bir haksızlığın karşısında yalnız kalmayı göze almayı gerektirir.
Marşın bize kazandırması gereken olgunluk da burada başlar.
Şehitleri sevgiyle anarken onların koruduğu ülkede birbirimize daha adaletli davranabiliyor muyuz? Bayrağımızla gururlanırken ülkemizi geliştirmek için kendi payımıza düşen emeği verebiliyor muyuz? İnancımızdan söz ederken merhametimizi ve ahlakımızı da güçlendirebiliyor muyuz?
Bu soruların cevabı, marşa gösterdiğimiz saygının hayatımızdaki karşılığıdır.
Çünkü İstiklâl Marşı’nın ruhu, insanı yalnızca heyecanlandırıp bırakan bir ruh değildir. Onu sorumluluğa çağırır. Başını kaldırmasını, hafızasını diri tutmasını, umudunu korumasını ve üzerine düşeni yapmasını ister.
Onu okurken bazen gözlerimiz dolar. O gözyaşında keder vardır; fakat minnet de vardır. Kaybedilmiş ömürlerin acısı vardır; fakat onların sayesinde süren hayatın sevinci de vardır. Ayrılıklar vardır; fakat aynı vatanın içinde buluşabilmenin huzuru da vardır.
Ve belki insanın içinden en çok şu dua geçer:
Allah bu millete, istiklâlinin değerini unutturmasın.
Bu vatanın evlatlarını birbirine yabancı düşürmesin. Bayrağımıza bakarken duyduğumuz temiz sevgiyi; işlerimize dürüstlük, sözlerimize hakkaniyet, kalplerimize merhamet olarak yerleştirsin.
Bize bırakılan bu yurdu koruyacak aklı, geliştirecek emeği ve birbirimize sahip çıkacak vicdanı nasip etsin.
Çünkü İstiklâl Marşı’nı gerçekten anlamak, onu söylerken geçmişin fedakârlığını duymak ve sustuktan sonra da o fedakârlığa layık yaşamaya çalışmaktır.
Bir annenin duasını, bir askerin cesaretini, bir milletin haysiyetini aynı emanette buluşturan bu ses; biz anlamını yaşattığımız sürece, çocuklarımızın yüreğinde de yankılanacaktır.
Osman Akdağ
